1ـ وضعيت موجود منطقه 18 شهرداري تهران:

1ـ1ـ موقعيت:

منطقه 18 در جنوب‌غربي تهران با سه ناحيه و 13 ناحيه وسعتي معادل 4/24 كيلومترمربع داشته در مثلث مابين مناطق 9، 17 قرار گرفته است. مرز شمالي اين منطقه خيابان آزادي و جاده قديم كرج، مرز شرقي و جنوبي آن جاده ساوه و مرز غربي آن مسيل رودخانه كن مي‌باشد.

محدوده حريم اين منطقه تا اراضي قلعه حسن‌خان در تقاطع جاده مخصوص و قديم كرج امتداد مي‌يابد. شهرك وليعصر‌ـ محله يافت‌آباد‌ـ صاحب‌الزمان‌ـ ابراهيم‌آباد‌ـ عرب‌آباد‌ـ ترك‌آباد‌ـ اسماعيل‌آباد از محلات منطقه 18 مي‌باشند.

وضعيت موجود منطقه 18 در زمينه‌هاي ذيل در اين گزارش بررسي مي‌گردند.

ـ زمينه‌هاي اجتماعي.

ـ زمينه‌هاي اقتصادي.

ـ زمينه‌هاي كالبدي.

ـ زمينه‌هاي فعاليتي.

ـ زمينه‌هاي محيطي.

ـ زمينه‌هاي تصميم گيري.

حالا به تشريح هر كدام از اين موضوعات در فصول آينده خواهيم پرداخت.

2ـ بررسي خصوصيات اجتماعي منطقه 18 شهرداري تهران:

خصوصيات اجتماعي منطقه 18 با موضوعات اندازه كل جمعيت و نرخ رشد شهري و ساختارهاي سني و جنسي و وضعيت فرهنگي بررسي مي‌گردد. بطوريكه در هر كدام از موضوعات اين منطقه نمود خاصي در قياس با تهران پيدا كرده است كه در صفحات آينده به تشريح آنها مي‌پردازيم.

1ـ2ـ اندازه كل جمعيت منطقه 18 شهرداري تهران:

منطقه 18 شهرداري در سال 1370 معادل 345.601 نفر جمعيت را در خود جاي داده است. جمعيت منطقه 18 در سال 1370 در مقايسه با جمعيت اين منطقه در سال 1365 در حدود 34164 افزايش نشان مي‌دهد. همچنين در مقايسه با جمعيت سال 1359 معادل 136940 نفر بر جمعيت اين منطقه در سال 1370 افزوده شده است. بنحويكه 3/5 درصد از كل جمعيت شهر تهران در منطقه 18 زندگي مي‌كردند. نسبت جمعيت منطقه 18 در سال 1370 برابر با 11/1 نسبت به سال 1365 و همچنين 66/1 نيز نسبت به سال 1359 مي‌باشد. جمعيت منطقه 18 طي سالهاي 65 تا 70 معادل 11 درصد و طي سالهاي 59 تا 70 نيز برابر با 66 درصد افزايش يافته است. نسبت به افزايش اندازه كل جمعيت منطقه 18 در مقايسه با جمعيت افزوده شده به شهر تهران در طي سالهاي 65 تا 70 درحدود 4/3 درصد بيشتر است. يعني نسبت افزايش جمعيت منطقه 18 طي سالهاي 65 تا 70 از نسبت افزايش جمعيت شهر تهران در حدود 4/3 درصد بيشتر است. (جدول شماره 1)

 

 

2ـ2ـ نرخ رشد جمعيت منطقه 18 شهرداري تهران:

جمعيت منطقه 18 در سال 1370 معادل 345601 نفر را در خود جاي داده است كه در مقايسه با سال 1365 تعداد 34164 نفر بر جمعيت اين منطقه افزوده شده است. همچنين جمعيت منطقه 18 در سال 70 نسبت به سال 1359 در حدود 136.940 نفر اضافه گشته است. نسبت جمعيت سال 70 به سال 65 در منطقه 18 برابر با 11/1 است و نسبت به سال 1359 برابر با 66/1 مي‌باشد. جمعيت منطقه 18 در سال 70 نسبت به سال 65 در حدود 11 درصد و نسبت به سال 59 نيز معادل 66 درصد افزايش نشان مي‌دهد.

همچنانكه ملاحظه مي‌كنيم جمعيت منطقه 18 در طي مقاطع زماني 59‌ـ 65ـ 70 سير صعودي داشته است. نرخ رشد جمعيت منطقه مذكور در طي سالهاي 59 تا 65 معادل 9/6 درصد است. و طي سالهاي 65 تا 70 نيز جمعيت منطقه 18 با نرخ رشد 1/2درصد افزايش يافته است. مقايسه نرخ رشد جمعيت منطقه 18 طي سالهاي 65 تا 70 با سطح شهر تهران نشان مي‌دهد كه منطقه 18 با نرخ رشد بالاتري در حدود 64/0 از سطح شهر تهران افزايش يافته است.(جدول شماره 1)

 

جدول شماره يك: روند تحولات جمعيت به تفكيك شهر تهران و منطقه 18 طي سالهاي 70‌ـ 1359

مأخذ: سرشماري عمومي نفوس و مسكن، نتايج عمومي آمارگيري جاري جمعيت‌ـ مركز آمار ايران

 

نمودار شماره يك: روند تحولات جمعيت منطقه 18 طي سالهاي 65‌ـ 1359

 

 

 

 

 

2ـ2ـ خصوصيات بيولوژيكي جمعيت منطقه 18 شهرداري تهران.

1ـ2ـ1ـ ساختار سني:

جمعيت از نظر تركيب سني به سه گروه عمده تقسيم مي‌شود. دسته اول جمعيتهايي كه داراي ساخت سني جوان بين 14‌ـ0 سال قرار دارند. دسته دوم جمعيتهايي با ساخت سني ميانسال بين سنين 64‌ـ15 سال و دسته سوم جمعيتهايي با ساختار سني سالخورده سنين بالاي 65 سال هستند.

منطقه 18 با 345.601 نفر جمعيت در سال 1370 در گروه سني اول با 158511 نفر معادل 46 درصد، گروه سني دوم با 179811 نفر معادل 52 درصد و گروه سني سوم با تعداد 6765 نفر برابر با 2 درصد ساختار سني جمعيت اين منطقه را تشكيل مي‌دهند.

گروه سني جوانان در طي سالهاي 59‌ـ 65‌ـ 70 در مقايسه با كل جمعيت تغييراتي داشته است، بطوريكه در سال 59 در حدود 47 درصد و سال 65 معادل 48 درصد و در سال 70 نيز 46 درصد از كل جمعيت منطقه 18 را تشكيل مي‌داده است. يعني جمعيت گروه سني جوان در طي اين مدت كاهش يافته است و كاهش جمعيت در گروه سني جوان نيز مساوي با كاهش باروري در سطح جمعيت منطقه 18 مي‌باشد. بنحويكه جمعيت 4‌ـ0 ساله در سال 59 با 45 درصد و در سال 65 با 42 درصد بيشترين تعداد جمعيت گروه سني جوان را تشكيل مي‌دهند، اما در سال 70 جمعيت 4‌ ـ0 با 32 درصد بعد از گروه سني 9‌ـ5 ساله جاي داردكه اين امر بيانگر كاهش نرخ باروري از سال 59 تا سال 70 در منطقه 18 مي‌باشد.

تغيير در گروه سني جوان باعث تغيير در تعداد جمعيت ساير گروههاي عمده سني منطقه 18 شده، بصورتيكه گروه سني ميانسال در سال 59 معادل 5/51 درصد و در سال 65 برابر با 3/50 درصد و در سال 70 در حدود 52 درصد از كل جمعيت منطقه 18 را شامل مي‌شود. در طي اين مدت گروه سني ميانسال برخلاف گروه سني جوان با افزايش چشمگيري مواجه بوده است. بنحويكه نرخ افزايش گروه سني ميانسال 9/14 درصد بوده اما افزايش گروه سني جوان با نرخ 3/5 در طي سالهاي 65 تا 70 صورت گرفته است.

بيشترين تعداد جمعيت گروه سني ميانسال با 35974 نفر جمعيت سنين بين 19‌ـ15 سال مي‌باشند و پس از آن سنين 24‌ـ 20 و 29‌ـ25 در مكانهاي دوم و سوم قرار دارند. در حاليكه اين ترتيب در سال 59 براي گروه سني ميانسال بدين صورت بوده است كه جمعيت 24‌ـ20 ساله بيشترين تعداد و پس از آن جمعيت 19‌ـ15 ساله و 29‌ـ25 جاي داشتند. بنابراين مي‌توان گفت كه گروه سني ميانسال از سال 59 تا 70 با افزايش مواجه بوده و در اين گروه نيز جمعيت 19 ـ15 ساله با نرخ بالايي افزايش يافته است.

گروه سني بالاي 65 سال در طي سه دوره سرشماري بترتيب با 3491 معادل 6/1 درصد و 4311 نفر معادل 4/1 درصد و در سال 70 با تعداد 6765 نفر 9/1 درصد از كل جمعيت منطقه 18 را تشكيل مي‌دهند. جمعيت گروه سني سوم در طي اين مدت افزايش داشته است. بطوريكه در مقايسه با سالهاي 59 و 65 در سال 70 نرخ افزايش در اين گروه بالاتر رفته است.

ساختار سني جمعيت در ميزان جمعيت فعال منطقه 18 تأثير بسزايي دارد. بطوريكه در طي سه دوره سرشماري ميزان ضريب تكفل جمعيت بتبع تغيير در تعداد جمعيت گروههاي سني بترتيب در سال 59 با 94 نفر، در سال 65 با 99 نفر و در سال 70 با 92 نفر به ازاي هر 100 نفر از جمعيت بين سنين 65‌ـ15 سال قرار داشته است. نرخ ضريب تكفل جمعيت در سال 70 در مقايسه با سالهاي قبل كاهش يافته است، اين امر به كاهش نرخ باروري در سال 70 مربوط مي‌شود كه در بند 1‌ـ2ـ1ـ تشريح شد. (نمودار شماره 2)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار شماره 2: توزيع جمعيت منطقه 18 در گروههاي سني طي سالهاي 70‌ـ 1359

 

2ـ2ـ1ـ ساختار جنسي جمعيت منطقه 18:

منطقه 18 در سال 70 معادل 3/5 درصد از كل جمعيت شهر تهران را در خود جاي داده است كه از اين تعداد جمعيت 178631 نفر مرد و تعداد 166970 زن مي‌باشند. تعداد زنان منطقه 18 معادل 5 درصد از كل جمعيت زنان شهر تهران و تعداد مردان نيز 3/5 درصد از كل جمعيت مردان تهران را تشكيل مي‌دهند.‌(نمودار شماره 3)

نسبت جنس منطقه 18 معادل 107 نفر است كه در مقايسه با سطح شهر تهران تعداد 2 نفر به ازاي هر 100 مرد در اين منطقه بيشتر مي‌باشد. نسبت جنسي در گروههاي سني متفاوت است، بطوريكه در گروه سني جوانان 102 نفر، در گروه سني ميانسال 110 نفر و در گروه سني سالخورده 114 نفر است. اين نسبت در مقايسه با سال 65 در گروه سني اول تعداد 7 نفر زن كاهش يافته در گروه سني دوم 1 نفر زن و در گروه سني سوم 27 نفر زن افزايش يافته است.

نسبت جنسي در گروههاي عمده سني جوانان در طي سه دوره سرشماري بدين صورت است كه: در گروه سني 4‌ ـ0 ساله تعداد زنان افزايش يافته ولي در گروههاي سني 9‌ـ5 ساله و 14‌ـ 10 ساله نسبت جنسي مرد به زن كاهش يافته است.

گروههاي عمده سني ميانسال نيز در طي دوره سرشماري سالهاي 69‌ـ70 تغييراتي همراه بوده است بنحويكه در گروههاي سني 29‌ـ25 ساله و 34‌ـ30 ساله و 44‌ ـ40 ساله و 54‌ـ50 ساله افزايش جمعيت زنان در مقابل مردان مشاهده مي‌گردد و در ساير گروههاي سني كاهش جمعيت زنان را مي‌بينيم.

گروه عمده سني سالخوردگان با نسبت 114 نفر زن در مقابل هر 100 نفر مرد در مقايسه با سال 65 تعداد 27 نفر و در مقايسه با سال 59 نيز تعداد 32 نفر افزايش جمعيت زنان مشاهده مي‌گردد.

در سال 59 بيشترين نسبت جنسي در گروه سني 49 ـ45 ساله با 154 نفر زن در مقابل هر 100 نفر مرد ديده مي‌شود، بيشترين نسبت جنسي در سال 65 در گروه سني 54ـ50 ساله و در سال 70 نيز در گروه سني 59ـ55 سال مشاهده مي‌گردد. در طي اين مدت پايين‌ترين نسبت جنسي در گروه سني 24ـ20 سال مشاهده مي‌شود.

 

 

 

 

 

نمودار شماره 3: ساختار جنسي جمعيت منطقه 18 طي سالهاي 70‌ـ 1365

 

 

 

3ـ2ـ1ـ اندازه كل خانوار منطقه 18 شهرداري تهران:

منطقه 18 با تعداد 67350 خانوار در سال 70 در مقايسه با سال 65 تعداد 6252 خانوار بيشتر شده است. مقايسه تعداد خانوار منطقه 18 طي سالهاي 59ـ65 بيانگر افزايش تعداد 14491 خانوار مي‌باشد. اندازه كل خانوار منطقه 18 طي سه دوره سرشماري در قياس با سطح شهر تهران نشان مي‌دهد كه در سال 59 معادل 5/3 درصد، سال 65 معادل 5/4 درصد و سال 1370 نيز برابر با 5/4 درصد از كل خانوارهاي شهر تهران در اين منطقه زندگي مي‌كردند.

تعداد خانوارهاي منطقه 18 در سال 70 نسبت به سال 65 در حدود 10 درصد، همچنين تعداد خانوارهاي اين منطقه در سال 65 نسبت به سال 59 معادل 31 درصد افزايش يافته است.

نرخ رشد خانوار طي سال 65‌ـ70 معادل 9/1 درصد و طي سالهاي 59‌ـ65 نيز معادل 6/4 درصد است كه در مقايسه با نرخ رشد خانوار در شهر تهران طي سالهاي 59‌ـ65 در حدود 6/1 درصد و طي سالهاي 65‌ـ70 معادل 5/2 درصد كمتر افزايش نشان مي‌دهد.

بعد خانوار منطقه 18 در سال 59 برابر با 5/4 نفر، سال 65 برابر با 1/5 نفر و در سال 70 بعد خانوار مساوي با 13/5 نفر است. مقايسه بعد خانوار جمعيت منطقه 18 با سطح كل شهر تهران بيانگر بالا بودن بعد خانوار در منطقه 18 نسبت به شهر تهران مي‌باشد. بنحويكه بعد خانوار جمعيت شهر تهران در سال 59 معادل 13/4 نفر، سال 65 معادل 4/4 نفر و سال 70 مساوي 3/4 نفر مي‌باشد.(جدول شماره 2)

جدول شماره 2: تعداد خانوار، بعد خانوار و نرخ رشد خانوار به تفكيك شهر تهران و منطقه 18 طي سالهاي 65‌ـ 1359

 

3ـ1ـ خصوصيات فرهنگي جمعيت منطقه 18 شهرداري تهران:

1ـ3ـ1ـ وضعيت سواد:

سطح سواد ساكنين منطقه 18 در سال 70 برابر با 3/67 درصد از كل جمعيت 6 ساله و بيشتر مي باشد بطوريكه تعداد جمعيت باسواد اين منطقه در سال 70 معادل 232532 نفر مي‌باشد كه در مقايسه با سطح شهر تهران كه در حدود 81 درصد از كل جمعيت اين شهر باسواد هستند نرخ بسيار پائيني مي‌باشد.

در منطقه 18 بيشترين تعداد باسوادان در گروه سني 14‌ـ10 ساله و كمترين تعداد نيز در گروه سني بالاي 65 ساله قرار دارند. در گروه سني 14‌ـ10 ساله 97 درصد افراد باسواد مي‌باشند و در گروه سني بالاي 65 سال 16 درصد افراد باسواد مي‌باشند.

نرخ باسوادي در گروه سني جوانان برابر با 93 درصد و در گروه سني ميانسال معادل 7/65 درصد و در گروه سني سالخورده نيز 16 درصد مي‌باشد. مقايسه نرخ باسوادي جمعيت منطقه 18 و شهر تهران بيانگر نرخ پائين سطح سواد در منطقه 18 نسبت به شهر تهران است، بطوريكه در گروه سني جوانان در شهر تهران 95 درصد و در گروه سني ميانسال 73 درصد و در گروه سني سالخورده معادل 38 درصد از جمعيت باسواد مي‌باشند. (جدول شماره 3)

جدول شماره 3: درصد باسوادان جمعيت 6 ساله و بيشتر به تفكيك گروههاي سني (جوان، ميانسال، سالخورده) و برحسب شهر تهران و منطقه 18 در سال 1370

مأخذ: نتايج عمومي آمارگيري جاري جمعيت‌ـ مركز آمار ايران

 

3ـ بررسي خصوصيات اقتصادي منطقه 18:

خصوصيات اقتصادي منطقه با چهره غالب فعاليت صنعتي نمود عيني پيدا مي‌كند، بنحويكه بيش از 30 درصد از كل كاربرد اراضي منطقه را فضاهاي صنعتي تشكيل مي‌دهند. به همين دليل اكثر ساكنين منطقه نيز در اين بخش به اشتغال مشغول مي‌باشند. بنابراين مطالعات اقتصادي اين منطقه با ديدگاهي كه خصايص يك منطقه صنعتي در آن هويدا مي‌گردد، بايد بررسي شود.

خصوصيات اقتصادي منطقه را مي‌توان در سه بخش اقتصادي‌ـ كشاورزي‌ـ صنعت و خدمات مورد كنكاش قرار داد.

1ـ3ـ خصوصيات كشاورزي منطقه:

منطقه 18 با 1632 نفر شاغل در بخش كشاورزي پس از منطقه 20 رتبه دوم را در ميان ساير مناطق داراست. اين تعداد 4/2 درصد از كل شاغلين منطقه را تشكيل مي‌دهند. (جدول شماره 4) منطقه 18 با داشتن 1400 هكتار اراضي كشاورزي پس از منطقه 5 رتبه دوم را از لحاظ مساحت اراضي داراست. چهره غالب كشاورزي اين منطقه در كشت محصولات مورد نياز مناطق شهري مي‌باشد. بنحويكه در اراضي كشاورزي اين منطقه اكثر به كشت سبزيجات و صيفي‌كاري مبادرت مي‌ورزند.

از لحاظ درآمد سرانه نيز در اين بخش پس از مناطق 6 و 20 رتبه سوم را در سطح كل شهر تهران داراست بنحويكه درآمد سرانه بخش كشاورزي در ميان ساير فعاليتها رتبه چهارم را با 71691 ريال درآمد ماهانه داراست. (جدول شماره 5)

2ـ3ـ خصوصيات صنعتي:

منطقه 18 با داشتن 1000 هكتار اراضي كاربرد صنعتي رتبه اول را از لحاظ مساحت در كل سطح شهر تهران داراست. بنحويكه بيش از 30 درصد منطقه را اراضي صنعتي تشكيل مي‌دهند. در بخش صنعت تعداد 28866 نفر به فعاليت اشتغال دارند كه از اين تعداد 28025 نفر مرد و تعداد 831 نفر زن هستند. اين فعاليت در قياس با ساير فعاليت 43 درصد از كل شاغلين منطقه را تشكيل مي‌دهد. منطقه 18 در مقايسه با ساير مناطق تهران از لحاظ تعداد شاغلين رتبه دوم را پس از منطقه 15 داراست. (جدول شماره 4) از نظر درآمد ماهيانه با 2225 ميليون ريال در ماه بيشترين درآمد را ساكنين اين منطقه در مقايسه با ساير فعاليتها در اين بخش دارند كه سرانه درآمد ماهيانه ساكنين منطقه 18 معادل 77080 ريال مي‌باشد كه بسيار پايين‌تر از سرانه شهر تهران مي‌باشد. (سرانه شهر تهران 96995 ريال بوده است). (جدول شماره 5)

3ـ3ـ خصوصيات خدماتي:

فعاليتهاي خدماتي در سال 1365 معادل 33038 نفر از كل شاغلين منطقه 18 را به خود اختصاص داده است. بطوريكه 49 درصد از كل شاغلين منطقه را جذب نموده است. در مقابل كل شاغلين در فعاليتهاي خدماتي شهر تهران معادل 67 درصد مي‌باشد. بدين ترتيب درصد شاغلين در فعاليتهاي خدماتي منطقه 18 بمراتب پايين‌تر از شهر تهران مي‌باشد. بعبارت ديگر فعاليتهاي خدماتي از نظر درجه اهميت در ساختار اقتصادي شهر تهران بمراتب بيشتر از منطقه 18 بوده است.

درآمد ماهيانه حاصل از فعاليتهاي خدماتي در منطقه معادل 1489 ميليون ريال مي‌باشد كه پس از فعاليتهاي صنعتي در جايگاه دوم قرار دارد. ليكن سرانه درآمد فعاليتهاي خدماتي چه در مقايسه با فعاليتهاي ديگر منطقه و چه شهر تهران بمراتب پايين مي‌باشد. بطوريكه سرانه درآمدهاي فعاليتهاي خدماتي تهران معادل 79618 ريال بوده است در حاليكه سرانه فوق در منطقه 18 نيز بر 45069 ريال مي‌باشد. بعبارت ديگر سرانه درآمدهاي فعاليتهاي خدماتي منطقه 18 فقط معادل 6/56 درصد سرانه شهر تهران بوده است.

4ـ3ـ جمعبندي

بطور كلي ضريب اشتغال در خانوار منطقه 18 در سال 1365 معادل 095/1 بوده است. در مقابل ضريب مزبور براي شهر تهران برابر 0562/1 مي‌باشد. ليكن عليرغم بالا بودن ضريب اشتغال در خانوار منطقه 18 نسبت به شهر تهران، متوسط درآمد خانوارهاي ساكنين بمراتب پايين‌تر از متوسط شهر تهران بوده است. بطوريكه متوسط درآمد خانوار ساكنين منطقه 18 و شهر تهران بترتيب معادل 679351 و 89009 ريال مي‌باشد. از سوي ديگر بعلت بالا بودن بعد خانوار در منطقه سرانه درآمد اعضاي خانوارهاي ساكنين نيز بمراتب پايين‌تر از متوسط سرانه درآمد اعضاي خانوارهاي شهر تهران بوده است.(جدول شماره 6)

پايين بودن سطح درآمد شاغلين منطقه نسبت به متوسط شهر تهران را مي‌توان ناشي از عواملي چون، پايين بودن سطح دستمزدها، سطح تخصص و مهارتهاي فني، ارزش افزوده ناشي از فعاليتهاي گوناگون و … دانست كه تمامي عوامل ياد شده و ساير عوامل جنبي ديگر منجر مي‌گردد تا قدرت خريد واقعي خانوارها (تقاضاي مؤثر) منطقه كاهش يابد كه بدنبال آن رفاه نسبي خانوارها نيز كاهش خواهد يافت كه در نتيجه منجر به افزايش فاصله طبقاتي ساكنين در مقايسه با شهر تهران خواهد شد.

 

جدول شماره 6‌ : متوسط درآمد، درآمد خانوار، درآمد سرانه و درآمد كل بخشهاي اقتصادي به تفكيك منطقه 18 و شهر تهران در سال 1365

مأخذ: طرح حفظ و ساماندهي تهران‌ـ مهندسين مشاور آتك

جدول شماره 4(1) : شاغلان برحسب بخشهاي اقتصادي در منطقه 18 در سال 1365

مأخذ: سرشماري عمومي نفوس و مسكن‌ـ مركز آمار ايران

 

جدول شماره 5: درآمد ماهيانه و سرانه به تفكيك بخشهاي اقتصادي برحسب شهر تهران و منطقه 18 در سال 1365

مأخذ: حفظ و ساماندهي تهران‌ـ مهندسين مشاور آتك

 

 

 

4 ـ بررسي خصوصيات محيطي منطقه 18 شهرداري تهران:

1ـ4ـ خصوصيات اقليمي:

منطقه 18 در دشتهاي جنوبي تهران گسترش يافته و با اختلاف ارتفاعي كه با كوههاي البرز دارد باعث پيدايش جريانات هوايي محلي بين كوه و دشت مي‌شود. نوع آب وهواي منطقه نيمه صحرايي است و اختلاف دماي متوسط اين منطقه بين 15 تا 20 درجه سانتي‌گراد مي‌باشد. تعداد روزهائيكه دماي اين منطقه در طول سال بيش از 40 درجه مي‌باشد بين 5 تا 7 روز است كه در قسمت جنوبي‌تر اين منطقه يعني هواي قم در طول سال 10 تا 20 روز دماي هوا بالاي 40 درجه است.

هواي منطقه 18 در اوايل فروردين ماه رو به گرمي مي‌گذارد و با فرا رسيدن ارديبهشت افزايش حرارت روزانه سرعت بيشتري مي‌يابد. بطوريكه در اواخر اين ماه غلبه گرما كاملاً محسوس است و بيشترين دماي سال در ماه مرداد است و پس از نيمه شهريور هوا بتدريج خنك مي‌شود.

ميزان بارش اين منطقه بين 170 تا 220 ميلي‌متر متغير است و بيشترين ميزان بارش در ماههاي آذر و دي است. در تمام تابستان هوا خشك و بدون بارندگي است. جريان عمومي هوا در اين منطقه بادهاي باران‌زاي غربي مي‌باشد. امتداد اين جريانات با جهت كلي كوههاي البرز تقريباً موازي است و تأثير كوههاي مذبور بعنوان عامل كاهش دهنده سرعت باد در دره‌هاي كوهپايه‌اي جنوبي ظاهر مي‌شود. پيشروي دامنه‌هاي جنوبي ارتفاعات شرق كرج سبب انحراف بادهاي سطحي بسوي منطقه 18 مي‌گردد و سرعت نسبي باد را در اين منطقه افزايش مي‌دهد.

2ـ1ـ خصوصيات ژئومورفولوژيكي:

1ـ2ـ1ـ ژئومورفولوژي ساختماني:

منطقه 18 از لحاظ ساختماني و تشكيلات زمين‌شناسي جوان است و در طي دوره‌هاي ميوسن‌ـ پلي اوسن شكل نهايي آن ظاهر شده است. تغييرات زمين‌شناسي از نظر مورفولوژيكي كه امروزه ملاحظه مي‌كنيم بيشتر از آغاز دوران چهارم زمين‌شناسي يعني از حدود 5/1 ميليون سال پيش تا عصر حاضر مربوط مي‌شود.

منطقه 18 از نظر توپوگرافي بر روي نواحي دشتي در ارتفاعات 900 تا 1500 متري قرار دارد كه با شيب ملايمي از شمال به جنوب (2 درصد) و از غرب به شرق در قسمت جنوب‌شرقي شهر تهران گسترش يافته است. شيب منطقه 18 از حوالي انقلاب تا انتهاي محدوده اين منطقه 2 درصد است كه در مقايسه با قسمتهاي شمالي بسيار پايين مي‌باشد.

جنس خاكهاي منطقه 18 از خاكهاي آهكي و رسي با بافت بسيار ريز پوشيده شده است و از اراضي حاصلخيز كشاورزي مي‌باشد.

گسلهاي متعددي در سطح شهر تهران وجود دارند. دو گسل اصلي اين شهر عبارتند از گسل شمالي در جهت شرقي و غربي و گسله جنوبي نيز در امتداد شرقي غربي كه در حوالي كرج اين دو گسل به همديگر متصل مي‌شوند و كل سطح شهر تهران را بصورت جزيره‌اي جدا از ساير تشكيلات زمين ساختي درمي‌آورند. منطقه 18 بر روي خط اصلي گسل جنوبي كه از كهريزك عبور كرده و پس از گذشتن از دشت ورامين و در حاشيه جنوبي ارتفاعات كوه سرخ بطرف دشت تهران امتداد مي‌يابد و از منطقه 18 عبور مي‌كند و پس از منطقه 18 در حوالي كرج به گسل شمال تهران متصل مي‌شود. علاوه بر گسل اصلي در منطقه 18، گسلهاي متعدد ديگري در جهات مختلف امتداد دارند. بطوريكه 616/5 كيلومترمربع از منطقه 18 در محدوده حريم گسلها قرار دارند كه يكي از موانع عمده توسعه شهري در اين محدوده مي‌باشند.

2ـ2ـ1ـ ژئومورفولوژي اقليمي:

جهت كلي جريان رودها در سطح كل استان تهران از شمال به جنوب و از شرق به غرب مي‌باشد. بدليل عدم وجود رودخانه مهم در سطح منطقه 18 تأثيرات ژئومورفولوژيكي رودخانه در اين منطقه قابل پيگيري نمي‌باشد.

جهت جريان آبهاي زيرزميني از شمال به طرف جنوب و جنوب‌شرق مي‌باشد كه از توپوگرافي دشت و نواحي تغذيه خود تبعيت مي‌كند، سرعت آبهاي زيرزميني منطقه 18 در مقايسه با ساير نقاط شمالي شهر تهران كمتر است. (بدليل شيب كم اين منطقه و تأثير آن بر طبقات زمين‌ساختي زيرزمين) و بعلت دانه ريز بودن آبرفت و رسي شدن خاكها غيرقابل نفوذ شده و سطح آب زيرزميني به سطح زمين نزديك مي‌شود. بالا آمدن آب زيرزميني در منطقه 18 بعنوان يكي از عوامل مؤثر در تخريب ساختمانها از محدوديتهاي برنامه‌ريزي تلقي مي‌گردد. همچنين بيلان آب در منطقه 18 بعلت تغذيه سفره‌هاي زيرزميني از فاضلاب شهري باعث بالا رفتن سطح ايسايي سفره‌هاي آبي مي‌شود. بالا بودن سطح ايستايي سفره‌هاي آبي زيرزميني در استحكام عناصر كالبدي شهر مستقيماً تأثير منفي مي‌گذارد و بسياري از عوامل ديگر از جمله نكات منفي بالا بودن سطح آب زيرزميني براي منطقه 18 قابل شمارش است.

4 ـ بررسي خصوصيات فعاليتي منطقه 18 شهرداري تهران:

سيستمهاي فعاليت بصورت الگوهاي رفتاري افراد، خانوارها، مؤسسات و نهادهايي كه در الگوهاي فضايي اتفاق مي‌افتد تعريف مي‌شوند.

فعاليتها را برحسب عاملين فعاليت مي‌توان به سه گروه عمده طبقه‌بندي كرد(2).

1ـ مؤسسات توليدي/ خدماتي

2ـ نهادهاي رفاه عمومي

3ـ افراد و خانوار

1ـ1ـ مؤسسات توليدي/ خدماتي:

عاملين فعاليت در اين طبقه خود به دو گروه كلان از سيستمهاي فعاليت تقسيم مي‌شوند.

الف: فعاليتهاي توليدي: كه شامل توليد يك كالا تا مصرف نهايي آن مي‌باشد.

ب‌: فعاليتهاي خدماتي: كه شامل توليد يك خدمت تا مصرف نهايي خدمات مي‌باشد.

1ـ1ـ1ـ فعاليتهاي توليدي:

فعاليتهاي توليدي كالا تا مصرف نهايي آن خود به چهار دسته خرد فعاليتي تقسيم مي‌شوند.

الف: استخراج: شامل فعاليتهاي كشاورزي، دامپروري، شكار، جنگل‌داري، ماهيگيري و استخراج معدن است.

ب: پالايش شامل: صنعت‌ـ ساختمان‌ـ آب، برق، گاز.

ج: حمل و نقل‌شامل: حمل و نقل و ارتباطات.

د: پخش شامل: عمده فروشي و خرده فروشي.

فعاليتهاي خرد سيستمهاي توليدي منطقه 18 بشرح ذيل عبارتند از:

1ـ1ـ1ـ1ـ سيستم فعاليتي استخراج:

اين فعاليت همانطور كه قبلاً در طبقه‌بندي سيستمهاي خرد فعاليتي منطقه 18 اشاره شد، خود شامل دو سيستم خود فعاليتي:

الف: كشاورزي، دامپروري، شكار، جنگل‌داري وماهيگيري

ب: استخراج معدن مي‌شود.

ابتدا سيستم فعاليتي اول را بشرح ذيل توصيف خواهيم نمود.

الف: سيستم فعاليتي كشاورزي:

منطقه 18 در فعاليت كشاورزي 1632 نفر شاغل دارد كه در مقايسه با سال 59 تعداد 136 نفر در اين فعاليت اضافه شده است. در سال 59 در حدود 4 درصد از كل اين فعاليت را زنان تشكيل مي‌دادند كه اين نرخ در سال 65 به رقم صفر نزول كرد. بطوريكه زنان در فعاليت كشاورزي منطقه 18 سهم ندارند. (جدول شماره 7)

فعاليت كشاورزي منطقه 18 در قياس با شهر تهران معادل 13 درصد را شامل مي‌شود. اين در حاليست كه اين منطقه از نظر اراضي كشاورزي در سطح شهر تهران با 15 درصد از كل زمينهاي كشاورزي در جايگاه دوم پس از منطقه 5 از نظر وسعت قرار دارد. سهم فعاليت زنان نيز در شهر تهران معادل 4 درصد است كه در قياس با منطقه 18 در سال 65 بيشتر است.

فعاليت كشاورزي منطقه 18 طي سالهاي 59‌ـ65 با 3/8 درصد افزايش يافته است.

فعاليت كشاورزي در سيستم فعاليتي استخراج بدليل عدم وجود فعاليت استخراج معدن كل فعاليت را تشكيل مي‌دهد. در قياس با فعاليت پالايش كه 66 درصد از فعاليت توليدي منطقه 18 را تشكيل مي‌دهد سهم ناچيزي دارد، بطوريكه 7/3 درصد از فعاليت توليدي منطقه 18 را فعاليت كشاورزي تشكيل مي‌دهد كه در قياس با ساير فعاليتهاي توليدي رتبه آخر را داراست.(جدول شماره 7)

2ـ1ـ1ـ سيستم فعاليتي پالايش منطقه 18 شهرداري تهران:

سيستم فعاليتي پالايش خود شامل سه سيستم فعاليتي خرد مي‌باشد كه عبارتند از:

سيستم فعاليت خرد صنعت، سيستم فعاليت ساختمان و سيستم فعاليت آب، برق، گاز، وضعيت هر كدام از سيستمهاي فعاليت خرد پالايش در منطقه 18 بشرح ذيل مي‌باشد.

الف: سيستم فعاليت صنعت:

سيستم فعاليت صنعت با تعداد 21624 نفر شاغل در ميان فعاليتهاي پالايش با 75 درصد از كل فعاليت بيشترين نوع فعاليت پالايش مي‌باشد. البته سيستم فعاليت صنعتي در قياس با ساير فعاليتها نيز با 32 درصد در ميان ساير فعاليتها بالاترين نوع فعاليت در منطقه 18 مي‌باشد. فعاليت صنعتي منطقه 18 در 4527 واحد صنعتي و كارگاهي مطقه 18 صورت مي‌گيرد. بطوريكه بيشترين تعداد فعاليت صنعتي در محله 14 با تعداد 744 واحد صورت مي‌گيرد. و پس از آن در محلات 6 با تعداد 550 واحد صنعتي و محله هفتم با تعداد 483 واحد صنعتي و محله 1 با تعداد 459 واحد صنعتي بترتيب رتبه اول تا چهارم را در منطقه 18 از نظر فعاليت صنعتي دارا هستند. نكته‌اي كه لازم به ذكر مي‌باشد اين واحدهاي صنعتي در امتداد جاده‌هاي قديم كرج (محلات 1 و 14) و جاده ساوه (محلات 6 و 7) جاي دارند.

سيستم فعاليت صنعتي از نظر تعداد فعالين در سال 65 در قياس با سال 59 از نرخ رشد منفي برخوردار بوده است بطوريكه در سال 65 نسبت به سال 59 تعداد 1296 نفر كاهش يافته است. سهم زنان در سال 59 در فعاليت صنعتي معادل 5/3 درصد و در سال 65 برابر با 8/3 درصد مي‌باشد كه نشانگر افزايش فعاليت زنان در اين فعاليت در سال 65 نسبت به سال 59 است.

سهم فعاليت صنعتي منطقه 18 در سطح شهر تهران معادل 8 درصد است بطوريكه سهم مردان كه در منطقه 18 فعاليت مي‌كنند نسبت به شهر تهران معادل 8 درصد و سهم زنان در منطقه 18 نسبت به زنان در شهر تهران معادل 3/8 درصد مي‌باشد. (جدول شماره 7)

فعاليت صنعتي در ميان ساير فعاليتهاي سيستم پالايش رتبه اول و پس از آن فعاليت ساختمان و سپس فعاليت آب، برق، گاز جاي دارند.

ب: سيستم فعاليت ساحتمان:

منطقه 18 شهرداري تهران با تعداد 6222 نفر شاغل در فعاليت رتبه دوم در سيستم فعاليت پالايش از نظر تعداد داراست. بنحويكه در قياس با كل سطح شهر تهران معادل 1/7 درصد از فعالين اين فعاليت ساكن منطقه 18 مي‌باشند. فعاليت ساختماني منطقه 18 در سال 65 در مقايسه با سال 59 در حدود 510 نفر افزايش نشان مي‌دهد.

در فعاليت ساختمان منطقه 18 زنان هيچگونه سهمي ندارند ولي در سطح كل شهر تهران 4 درصد از فعالين در فعاليت ساختماني را زنان تشكيل مي‌دهند.

فعاليت ساختماني با 6222 نفر شاغل در حدود 5/21 درصد از فعاليت پالايش را تشكيل مي‌دهد.

همچنين سهم فعاليت ساختماني در فعاليت توليدي معادل 8/16 درصد مي‌باشد.

نسبت افزايش فعاليت ساختماني در طي سالهاي 59‌ـ 65 برابر با 9/8 درصد است كه در قياس با ساير فعاليتهاي پالايش از قبيل صنعت با 7/5- درصد و آب، برق و گاز با 2/1 درصد سهم بيشتري را داراست. (جدول شماره 7)

ج: فعاليت آب، برق، گاز:

سيستم فعاليت آب، برق، گاز با 1020 نفر شاغل در حدود 5/3 درصد از كل فعالين سيستم پالايش را تشكيل مي‌دهد. سيستم فعاليت آب، برق و گاز منطقه 18 در قياس با كل سطح شهر تهران معادل 8 درصد را شامل مي‌شوند.

در طي سالهاي 59‌ـ65 تعداد 12 نفر بر اين سيستم فعاليت افزوده شده است. بنحويكه نسبت افزايش آن را نيز مي‌توان بدين صورت محاسبه كرد كه در سال 65 نسبت به سال 59 برابر با 2/1 درصد افزايش يافته است.

سهم زنان در سيستم فعاليت آب، برق و گاز در سال 65 مساوي با صفر بوده ولي در سال 1359، 1 درصد از سهم فعاليت گاز، برق و آب را زنان انجام مي‌دادند. (جدول شماره 7)

3ـ1ـ1ـ1ـ سيستم فعاليت حمل و نقل:

سيستم فعاليت حمل و نقل منطقه 18 شهرداري تهران با تعداد 6528 نفر شاغل در قياس با كل شهر تهران معادل 5 درصد را تشكيل مي‌دهند كه در مقايسه با سال 59 تعداد 2254 نفر در اين سيستم فعاليتي اضافه شده است. نسبت افزايش سال 65 در سيستم فعاليت حمل و نقل نسبت به سال 59 معادل 7/52 درصد مي‌باشد كه در قياس با ساير سيستمهاي فعاليتي از نرخ افزايش بسيار بالايي برخوردار است. (جدول شماره 7)

منطقه 18 شهرداري تهران با تعداد 612 واحد كه فعاليت حمل و نقل و انبارداري انجام مي‌شود در قياس با ساير فعاليتها 4/5 درصد را شامل مي‌شود. بيشترين تمركز فعاليت حمل و نقل در منطقه 18 در محله 14 و پس از آن در محلات 7، 6، 5 و 1 مي‌باشد. اين محلات در امتداد جاده ساوه (محلات 5، 6، 7) و جاده قديم كرج (محلات 14 و 1) جاي دارند.

4 ـ1ـ1ـ1ـ سيستم فعاليت پخش:

سيستم فعاليت پخش شامل عمده فروشي، خرده فروشي، هتلداري و رستوران مي‌باشد.

منطقه 18 با تعداد 6834 نفر شاغل در فعاليت پخش در قياس با كل شهر تهران برابر با 3/3 درصد از اين فعاليت را شامل مي‌شود.

سيستم فعاليت پخش سال 65 نسبت به سال 59 در حدود 1417 نفر افزايش يافته است، يعني نرخ افزايش منطقه 18 در سال 65 معادل 26 درصد نسبت به سال 59 است.

سيستم فعاليت پخش در ميان فعاليتهاي توليدي معادل 6/15 درصد را شامل مي‌شود كه در مقايسه با ساير سيستمهاي خرد فعاليتهاي توليدي، سيستم فعاليت پخش در رتبه دوم جاي دارد. بنحويكه سيستم فعاليت پالايش با 66 درصد در مكان اول و پس از آن سيستم فعاليت پخش جاي دارد. (جدول شماره 7)

2ـ1ـ1ـ سيستم فعاليتهاي خدماتي:

سيستم فعاليتهاي خدماتي منطقه 18 با تعداد 19676 نفر شاغل در اين سيستم خود شامل دو سيستم خرد مي‌باشد.

الف: سيستم خدمات مالي، بيمه، ملكي، حقوقي

ب: خدمات عمومي، اجتماعي و شخصي.

سيستم فعاليتهاي خدماتي كه به همراه فعاليتهاي توليدي در طبقه كلان تقسيمات فعاليت توليدي/ خدماتي جاي دارد، در حدود 31 درصد از كل فعالين سيستم كلان توليدي/ خدماتي را تشكيل مي‌دهد. با مقايسه سيستم خدماتي منطقه 18 و سطح كل شهر تهران ملاحظه مي‌كنيم كه اين منطقه معادل 1/3 درصد از سيستم خدماتي شهر تهران را شامل مي‌شود كه در قياس با ساير فعاليتها نرخ بسيار پاييني از سيستم فعاليت شهر تهران مي‌باشد. بنحويكه اكثر سيستمهاي فعاليت منطقه 18 بغير از سيستم پخش با 3/3 درصد بقيه سيستمهاي فعاليتي بين 8 تا 5/5 از كل سيستم فعاليتي شهر تهران را شامل مي‌شوند.

در اين قسمت به تشريح هر يك از سيستمهاي خرد فعاليتهاي خدماتي مي‌پردازيم.

الف: سيستم خدمات مالي، بيمه، ملكي، حقوقي.

منطقه 18 شهرداري تهران در سيستم خدمات مالي با 816 نفر شاغل 8/1 درصد از كل شاغلين سيستم خدمات مالي شهر تهران را شامل مي‌شود. در سال 65 اين سيستم فعاليتي نسبت به سال 59 تعداد 418 نفر افزايش داشته است. بنحويكه در قياس با ساير سيستمهاي فعاليتي پس از سيستم خدمات عمومي جايگاه دوم را در ميان سيستمهاي فعاليتي كسب كرده است. سيستم خدمات مالي در سال 65 نسبت به سال 59 معادل 105 درصد افزايش يافته است. نرخ رشد سيستم خدمات مالي نيز در طي اين مدت برابر با 7/12 درصد است كه در ميان ساير سيستمهاي فعاليتي بالاترين نرخ رشد را پس از سيستم خدمات عمومي داراست. سيستم خدمات مالي در مقايسه با سيستم خدمات عمومي سهم بسيار ناچيزي را فعاليت خدماتي داراست، بطوريكه 1/4درصد از كل سيستم خدماتي را شامل مي‌شود كه در قياس با ساير سيستمهاي فعاليتي سهم بسيار ناچيزي مي‌باشد بطوريكه با 816 نفر شاغل در سيستم خدمات مالي پايين‌ترين نوع سيستم فعاليتي مي‌باشد كه مردم منطقه 18 در آن به فعاليت مي‌پردازند. (جدول شماره 7)

ب: سيستم فعاليتي خدمات عمومي، اجتماعي و شخصي:

منطقه 18 در فعاليت خدماتي عمومي تعداد 18860 نفر شاغل دارد كه در قياس با سال 59 تعداد 10728 نفر افزايش نشان مي‌دهد. ميزان افزايش سيستم خدمات عمومي در سال 65 نسبت به سال 59 برابر با 132 درصد مي‌باشد. همچنين نرخ رشد اين فعاليت در طي اين مدت برابر با 15 درصد است. اين ميزان افزايش در طي مدت 6 سال در هيچكدام از فعاليتهاي خدماتي/ توليدي مشاهده نشده است.

سهم زنان در سيستم فعاليتي خدمات عمومي در سال 59 برابر با 6 درصد و در سال 65 معادل 6/7 درصد مي‌باشد. سهم مرداني كه در منطقه 18 به فعاليت خدمات عمومي مشغول هستند در قياس با مرداني كه در سطح شهر تهران فعاليت مي‌كنند معادل 5/3 درصد و سهم زنان نيز برابر با 4/1 درصد است. بطور متوسط فعاليت خدمات عمومي منطقه 18 معادل 1/3 درصد از كل فعاليت شهر تهران را شامل مي‌شود. (جدول شماره 7)

سيستمهاي فعاليتي برحسب مكان فعاليت

تقسيم‌بندي ديگر سيستمهاي فعاليتي عبارتند از: فعاليتهاي درون مكاني و فعاليتهاي بين مكاني است. فعاليتهاي درون مكاني خود شامل فعاليتهاي مسكوني، توليدي و خدمات رفاه عمومي هستند و فعاليتهاي بين مكاني نيز فعاليتهاي ارتباطي را مورد بررسي قرار مي‌دهد.

الف: فعاليتهاي درون مكاني: (3)

فعاليتهاي درون مكاني منطقه 18 شهرداري تهران با 10541 فعاليت شامل فعاليتهاي مسكوني (4) توليدي‌ـ خدمات رفاه عمومي مي‌باشد. بيشترين نوع فعاليت درون مكاني منطقه 18 فعاليت توليدي با 9496 فعاليت مي‌باشد. پس از آن خدمات رفاه عمومي با 1054 فعاليت جاي دارند. فعاليتهاي توليدي خود شامل دو گروه فعاليتهاي خرد مي‌باشد. يكي فعاليت صنعتي با 4527 فعاليت و ديگري فعاليت تجاري با 4969 فعاليت، بطوريكه اولي معادل 43 درصد و دومي نيز معادل 47 درصد از كل تعداد فعاليتهاي درون مكاني منطقه 18 را تشكيل مي‌دهند.

فعاليت خدمات رفاه عمومي 10 درصد از كل فعاليتهاي درون مكاني منطقه 18 را تشكيل مي‌دهد كه از اين ميزان تعداد 871 فعاليت مربوط به فعاليت رفاه عمومي مي‌باشد كه 3/8 درصد از كل فعاليتهاي منطقه را شامل مي‌شود و تعداد 143 فعاليت نيز به تأسيسات و تجهيزات شهري و تعداد 31 فعاليت نيز به امر فضاي سبز باغات و پاركها اختصاص دارد.

بنابراين در منطقه 18 چهره غالب فعاليتها را مي‌توان فعاليتهاي تجاري در وهله اول سپس فعاليتهاي صنعتي تلقي نمود. پس از اين دو فعاليت عمده كه ساختار فضايي منطقه 18 را شكل مي‌دهند ساير فعاليتها نيز نمود مي‌يابند.

ب: فعاليتهاي بين مكاني:

فعاليتهاي بين مكاني منطقه 18 عملاً بدليل كمبود اطلاعات قابل توصيف نيست، ولي با استناد به آمار سرشماري عمومي كه حمل و نقل و تعداد انبارها را با هم آورده مي‌توان از اين فعاليتها تحت عنوان فعاليتهاي بين مكاني ياد كرد.

فعاليتهاي بين مكاني با 612 فعاليت در قياس با كل فعاليتهاي منطقه 18 معادل 4/5 درصد را شامل مي‌شوند.

 

جدول شماره 7: تعداد فعاليت برحسب عاملين فعاليت به تفكيك جسن در منطقه 18 طي سالهاي 65‌ـ1359  ********* ( اين جدول در فايل ديگري ذخيره شده است)